Τι πραγματικά γνωρίζουμε για τις πόλεις ή το παράδοξο του χωρικού σχεδιασμού

Η πόλη πρέπει να ανταποκρίνεται στις τρέχουσες ανάγκες της συλλογικής διαβίωσης. Ο χωρικός σχεδιασμός θα πρέπει να προβλέπει αυτές τις ανάγκες και να εξελίσσεται σε παράλληλες κατευθύνσεις προκειμένου να εξασφαλίζει τόσο την τεχνική επάρκεια όσο και την κοινωνική αποδοχή των σχεδιαστικών προτάσεων.

Ο τρόπος που μαθαίνουμε είναι υιοθετώντας θεωρίες που λειτουργούν ως φίλτρα τα οποία φωτίζουν διαφορετικές πλευρές της πραγματικότητας. Είναι όμως αυτές οι θεωρίες ισοδύναμες; Είναι συμβατές ή συμπληρωματικές; Ακολουθούν άραγε κάποια διαδρομή βελτιστοποίησης έτσι ώστε οι νεότερες να είναι καλύτερες από τις παλιότερες; Υπάρχουν κριτήρια με βάση τα οποία να μπορούμε να επιλέξουμε κάθε φορά τις ορθές, τις καλύτερες ή έστω τις πλέον κατάλληλες θεωρίες;

Υπάρχει εδώ μια κυκλική επιχειρηματολογία που μεταφέρει ίσως και κάποια αίσθηση ειρωνείας. Δεν μπορούμε να σχεδιάσουμε την πόλη αν πρώτα δεν διδαχτούμε τα σχετικά με την σημερινή πόλη και τον μελλοντικό σχεδιασμό της. Η διαθέσιμη γνώση προέρχεται αναγκαστικά από προηγούμενες χρονικές περιόδους. Πόσο κατάλληλη είναι τελικά  η γνώση μας αν αναζητώντας τις πηγές της φτάσουμε στην αρχαία, πιθανόν μηδενική, γνώση;

Η προσωρινή διέξοδος βρίσκεται στην διατύπωση ότι μαθαίνουμε την πόλη μαθαίνοντας από την πόλη συμμετέχοντας στη συνεξέλιξη χώρου, σχεδιασμού και κοινωνίας. Το προσωρινό αυτό συμπέρασμα προσπάθησα να υποστηρίξω πιο αναλυτικά σε πρόσφατη διάλεξη με τίτλο «Μαθαίνοντας (από́) την πόλη: η μαθησιακή́ διάσταση της εξελικτικής συμβίωσης χώρου, σχεδιασμού και κοινωνίας».

1939 World Fair. The World of Tomorrow

Συνοπτικά η επιχειρηματολογία χτίζεται σε τέσσερα διαδοχικά βήματα που λειτουργούν ως ένα είδος flashback και καλύπτουν την περίοδο 1967-2017.

1967-1974: Όπου ενώ διδάσκουμε/διδασκόμαστε τον τυπικό ορθολογισμό των master plans, βιώνουμε, κατασκευάζουμε και μαθαίνουμε την αμφισβήτηση τους και τους τρόπους της κοινωνικής παραγωγής του χώρου.

1975-1991: Όπου ενώ διδάσκουμε/διδασκόμαστε την ρύθμιση του χώρου και την κοινωνική ευθύνη του χωρικού σχεδιασμού, βιώνουμε, κατασκευάζουμε και μαθαίνουμε την απορρύθμιση και τις αποσπασματικές παρεμβάσεις του μεταμοντερνισμού.

1992-2008: Όπου ενώ διδάσκουμε/διδασκόμαστε τα πλεονεκτήματα της επιχειρηματικής πόλης βιώνουμε, κατασκευάζουμε και μαθαίνουμε την ευαισθησία απέναντι στη βιωσιμότητα και την αναγκαιότητα της στρατηγικής προσέγγισης.

2009-2017: Όπου ενώ διδάσκουμε/διδασκόμαστε τη σημασία της βιώσιμης ανάπτυξης και του στρατηγικού σχεδιασμού, βιώνουμε, κατασκευάζουμε και μαθαίνουμε τη μετάβαση στους χώρους τεχνητής ευφυΐας και τη συνύπαρξη της ψηφιακής με την πραγματική πόλη.

Τελικά ενώ διδάσκουμε/διδασκόμαστε τις παλιότερες θεωρίες, βιώνουμε, κατασκευάζουμε και μαθαίνουμε τις νεότερες. Με τον τρόπο αυτό η γνώση μας για την πόλη (και αντίστοιχα το περιεχόμενο της διδακτικής για τον σχεδιασμό της πόλης) ανανεώνεται συνεχώς μέσα από τη συνεξέλιξη του χώρου της πόλης, του χωρικού σχεδιασμού και της ίδιας της κοινωνίας.

Η διαπίστωση ότι η πόλη αποτελεί ένα πολύπλοκο οργανικό σύνολο το οποίο αναπροσαρμόζεται συνεχώς ώστε να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της συλλογικής διαβίωσης έχει ως συνέπεια ότι ο χωρικός σχεδιασμός, ως διακριτό στοιχείο αυτής της πολυπλοκότητας, εξελίσσεται παράλληλα σε κατευθύνσεις που θα πρέπει να εξασφαλίζουν τόσο την τεχνική επάρκεια όσο και την κοινωνική αποδοχή των σχεδιαστικών προτάσεων. Με τον τρόπο αυτό οι ίδιοι οι δρώντες, όχι μόνον οι ειδικοί αλλά και γενικότερα οι πολίτες, μπορούν να επηρεάσουν μέσω των διαδικασιών μάθησης τους ίδιους τους κανόνες με βάση τους οποίους προκύπτει το τελικό́ αποτέλεσμα. Φτάνουμε έτσι στο συνοπτικό συμπέρασμα ότι δεν μπορούμε να μάθουμε την πόλη  παρά μόνο μαθαίνοντας από την πόλη.